Thiên Ưng (tiếng Latinh: Aquila) là chòm sao xếp thứ 22 về diện tích trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chiếm 652,473 độ vuông trên thiên cầu — cỡ trung bình trong 88 chòm.
Tên gọi và nguồn gốc
Aquila là con đại bàng của thần Zeus, chính con chim đã bắt Ganymede lên trời. Trong văn hoá Đông Á, Altair là Ngưu Lang — chàng chăn trâu bị dải Ngân Hà chia cắt khỏi Chức Nữ (sao Vega), mỗi năm chỉ gặp nhau một lần vào đêm mùng bảy tháng bảy.
Chòm này thuộc 48 chòm sao cổ điển mà Ptolemy liệt kê trong bộ Almagest thế kỷ thứ hai. Sở hữu cách của nó là Aquilae — dạng dùng khi gọi tên các ngôi sao trong chòm, ví dụ alpha Aquilae. Chữ viết tắt ba chữ chính thức là Aql.
Vị trí trên bầu trời
Thiên Ưng nằm ở góc phần tư thứ tư bắc bán thiên cầu (NQ4), nhìn thấy được từ các vĩ độ 90°B – 75°N. Thời điểm dễ quan sát nhất trong năm là khoảng tháng 8, khi chòm lên cao nhất vào đầu đêm.
Altair rất dễ nhận: nó là một đỉnh của Tam Giác Mùa Hè cùng Vega và Deneb, và có hai sao kèm hai bên tạo thành một hàng ba thẳng đặc trưng. Mùa hè ở Việt Nam, Thiên Ưng nằm gần đỉnh đầu vào khoảng 21–22 giờ.
Các ngôi sao chính
Ngôi sao sáng nhất của chòm là Altair (α Aql), cấp sao biểu kiến 0,76. Các sao đáng chú ý khác: Tarazed (γ Aql, 2,72), Alshain (β Aql, 3,71).
Thiên thể đáng xem
NGC 6709, NGC 6741, tinh vân tối B142–143 "Vết Nứt Barnard"
Điều đáng nhớ nhất
Altair quay quanh trục cực nhanh — khoảng 240 km/s ở xích đạo, gần bằng tốc độ khiến nó vỡ tung — nên nó bị dẹt đi rõ rệt, đường kính xích đạo lớn hơn đường kính cực chừng 20%. Đây là một trong số ít ngôi sao mà giao thoa kế đã chụp được hình dạng méo ấy.