Thiên Nga (tiếng Latinh: Cygnus) là chòm sao xếp thứ 16 về diện tích trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chiếm 803,983 độ vuông trên thiên cầu — cỡ trung bình trong 88 chòm.
Tên gọi và nguồn gốc
Thần Zeus hoá thành thiên nga để đến với Leda. Chòm sao có hình chữ thập lớn nên còn được gọi là Thập Tự Phương Bắc, và nó bay dọc theo dải Ngân Hà đúng như một con chim đang sải cánh xuôi dòng sông sao.
Chòm này thuộc 48 chòm sao cổ điển mà Ptolemy liệt kê trong bộ Almagest thế kỷ thứ hai. Sở hữu cách của nó là Cygni — dạng dùng khi gọi tên các ngôi sao trong chòm, ví dụ alpha Cygni. Chữ viết tắt ba chữ chính thức là Cyg.
Vị trí trên bầu trời
Thiên Nga nằm ở góc phần tư thứ tư bắc bán thiên cầu (NQ4), nhìn thấy được từ các vĩ độ 90°B – 40°N. Thời điểm dễ quan sát nhất trong năm là khoảng tháng 9, khi chòm lên cao nhất vào đầu đêm.
Deneb là đỉnh thứ ba của Tam Giác Mùa Hè. Cả chòm nằm vắt ngang phần dày nhất của Ngân Hà nhìn từ bắc bán cầu, nên chỉ cần quét ống nhòm dọc thân thiên nga là gặp hết cụm sao này tới cụm sao khác.
Các ngôi sao chính
Ngôi sao sáng nhất của chòm là Deneb (α Cyg), cấp sao biểu kiến 1,25. Các sao đáng chú ý khác: Sadr (γ Cyg), Albireo (β Cyg — sao đôi vàng-lam đẹp nhất bầu trời), 61 Cygni.
Thiên thể đáng xem
NGC 7000 "Tinh Vân Bắc Mỹ", Tinh Vân Mạng Che Mặt, M39, Cygnus X-1
Điều đáng nhớ nhất
Cygnus X-1 là nguồn tia X mà năm 1971 người ta xác định chứa một vật thể đặc nặng gấp hơn hai mươi lần Mặt Trời trong một thể tích rất nhỏ — bằng chứng thuyết phục đầu tiên cho sự tồn tại của lỗ đen. Stephen Hawking từng cá cược rằng nó không phải lỗ đen, và đã thua.