Xà Phu (tiếng Latinh: Ophiuchus) là chòm sao xếp thứ 11 về diện tích trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chiếm 948,340 độ vuông trên thiên cầu — cỡ trung bình trong 88 chòm.
Tên gọi và nguồn gốc
Asclepius, thầy thuốc tài đến mức làm người chết sống lại. Zeus sợ trật tự sinh tử đảo lộn nên đánh chết ông bằng sét, rồi đặt lên trời cùng con rắn quấn quanh gậy — biểu tượng y học đến tận nay.
Chòm này thuộc 48 chòm sao cổ điển mà Ptolemy liệt kê trong bộ Almagest thế kỷ thứ hai. Sở hữu cách của nó là Ophiuchi — dạng dùng khi gọi tên các ngôi sao trong chòm, ví dụ alpha Ophiuchi. Chữ viết tắt ba chữ chính thức là Oph.
Vị trí trên bầu trời
Xà Phu nằm ở góc phần tư thứ ba nam bán thiên cầu (SQ3), nhìn thấy được từ các vĩ độ 80°B – 80°N. Thời điểm dễ quan sát nhất trong năm là khoảng tháng 7, khi chòm lên cao nhất vào đầu đêm.
Chòm lớn nằm giữa Bọ Cạp và Vũ Tiên, hình như một ngôi nhà mái nhọn khổng lồ. Mặt Trời thực sự đi qua Xà Phu khoảng ba tuần mỗi năm, nên nó thường được gọi là "cung hoàng đạo thứ mười ba" — dù chiêm tinh học không dùng.
Các ngôi sao chính
Ngôi sao sáng nhất của chòm là Rasalhague (α Oph), cấp sao biểu kiến 2,08. Các sao đáng chú ý khác: Sabik (η Oph), Yed Prior (δ Oph), Sao Barnard — chuyển động riêng lớn nhất bầu trời.
Thiên thể đáng xem
M9, M10, M12, M14, M19, M62, M107 — bảy cụm sao cầu; Tinh Vân Ống Điếu
Điều đáng nhớ nhất
Sao Barnard cách 6 năm ánh sáng và dịch chuyển trên trời nhanh hơn mọi ngôi sao khác: khoảng 10,3 giây cung mỗi năm, tức là đi hết bề rộng Mặt Trăng trong chưa tới 180 năm. Chụp ảnh cách nhau vài năm là thấy nó nhích đi so với nền sao.