Cự Xà (tiếng Latinh: Serpens) là chòm sao xếp thứ 23 về diện tích trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chiếm 636,928 độ vuông trên thiên cầu — cỡ trung bình trong 88 chòm.
Tên gọi và nguồn gốc
Con rắn trong tay thầy thuốc Asclepius. Đây là chòm sao duy nhất bị chia làm hai mảnh rời nhau: Serpens Caput (đầu rắn) ở phía tây và Serpens Cauda (đuôi rắn) ở phía đông, ngăn cách bởi chòm Xà Phu.
Chòm này thuộc 48 chòm sao cổ điển mà Ptolemy liệt kê trong bộ Almagest thế kỷ thứ hai. Sở hữu cách của nó là Serpentis — dạng dùng khi gọi tên các ngôi sao trong chòm, ví dụ alpha Serpentis. Chữ viết tắt ba chữ chính thức là Ser.
Vị trí trên bầu trời
Cự Xà nằm ở góc phần tư thứ ba bắc bán thiên cầu (NQ3), nhìn thấy được từ các vĩ độ 80°B – 80°N. Thời điểm dễ quan sát nhất trong năm là khoảng tháng 7, khi chòm lên cao nhất vào đầu đêm.
Phải tìm Xà Phu trước rồi mới định vị hai mảnh rắn ở hai bên. M5 nằm trong phần đầu rắn, còn M16 nằm trong phần đuôi.
Các ngôi sao chính
Ngôi sao sáng nhất của chòm là Unukalhai (α Ser), cấp sao biểu kiến 2,63. Các sao đáng chú ý khác: η Ser, θ Ser (sao đôi đẹp).
Thiên thể đáng xem
M5 — một trong những cụm sao cầu đẹp nhất, M16 Tinh Vân Đại Bàng với "Cột Sáng Tạo"
Điều đáng nhớ nhất
Ảnh "Cột Sáng Tạo" mà Hubble chụp M16 năm 1995 có lẽ là bức ảnh thiên văn nổi tiếng nhất mọi thời. Ba cột khí bụi cao vài năm ánh sáng đang bị bức xạ của các sao trẻ bào mòn, để lộ những ngôi sao đang thành hình bên trong.