Bán Nhân Mã (tiếng Latinh: Centaurus) là chòm sao xếp thứ 9 về diện tích trong 88 chòm sao được Hiệp hội Thiên văn Quốc tế công nhận, chiếm 1.060,422 độ vuông trên thiên cầu — thuộc nhóm mười chòm lớn nhất bầu trời.
Tên gọi và nguồn gốc
Nhân mã nửa người nửa ngựa, thường được cho là Chiron — thầy dạy của Achilles và Asclepius, khác hẳn đám nhân mã hoang dã còn lại vì hiền và uyên bác.
Chòm này thuộc 48 chòm sao cổ điển mà Ptolemy liệt kê trong bộ Almagest thế kỷ thứ hai. Sở hữu cách của nó là Centauri — dạng dùng khi gọi tên các ngôi sao trong chòm, ví dụ alpha Centauri. Chữ viết tắt ba chữ chính thức là Cen.
Vị trí trên bầu trời
Bán Nhân Mã nằm ở góc phần tư thứ ba nam bán thiên cầu (SQ3), nhìn thấy được từ các vĩ độ 25°B – 90°N. Thời điểm dễ quan sát nhất trong năm là khoảng tháng 5, khi chòm lên cao nhất vào đầu đêm.
Alpha và Beta Centauri là hai "sao chỉ đường" trỏ thẳng tới Nam Thập Tự. Từ Việt Nam, chúng chỉ nhô lên rất thấp ở chân trời nam vào tháng 4–6, và chỉ thấy được ở các tỉnh phía nam với hướng nhìn hoàn toàn trống.
Các ngôi sao chính
Ngôi sao sáng nhất của chòm là Alpha Centauri, cấp sao biểu kiến -0,27. Các sao đáng chú ý khác: Hadar (β Cen, 0,61), Menkent (θ Cen), Proxima Centauri — sao gần Mặt Trời nhất.
Thiên thể đáng xem
Omega Centauri (cụm sao cầu lớn nhất Ngân Hà), Centaurus A (NGC 5128)
Điều đáng nhớ nhất
Omega Centauri chứa khoảng mười triệu ngôi sao và nhiều nhà thiên văn ngờ rằng nó không phải cụm sao cầu bình thường mà là lõi còn sót của một thiên hà lùn đã bị Ngân Hà xé và nuốt.